Hrant Dink Vakfı tarafından 24-25 Kasım’da İzmir Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde düzenlenen ‘İzmir ve Çevresi: Toplumsal, Ekonomik ve Kültürel Değişimin Yüz Yılı, 1850-1950’ başlıklı iki günlük uluslararası konferans yoğun ilgi gördü.

Konferansın açılış konuşmasını Ayhan Aktar yaptı. Fotoğraflar eşliğinde, şehrin 19. yüzyıl sonlarından bugüne uzanan dönüşümüne dair değinilerde bulunan Aktar, çokkültürlü bir imparatorluk şehri olan İzmir’in, ulus-devlete geçiş sürecinde ve sonrasında, kültürel ve iktisadi olarak içine kapandığını vurguladı. Açılış bildirisini sunan Elçin Macar ise, 2015’te hayatını kaybeden tarihçi Vangelis Kehriotis’in İzmir tarihine odaklanan çalışmalarını, bu alandaki özgün ve yenilikçi yaklaşımıyla literatüre yaptığı katkıları anlattı.
‘Büyük Dönüşümden Önce İzmir’ başlıklı ilk panelde, 1913-1917 arasında Aydın valiliği yapan Mustafa Rahmi Bey ve İzmir’de 19. yüzyılın ortalarından itibaren İskoç misyonerlerin Yahudiler arasında yürüttüğü çalışmalar üzerine sunumlar yapıldı. Sonraki oturumda, imparatorluktan cumhuriyete geçiş sürecinde bölgede yaşanan sosyoekonomik dönüşüm ve çöküş ele alındı. Konuşmacılardan Ellinor Morack, 1922-1925 arasına odaklanan sunumunda, ‘millî iktisat’ politikaları doğrultusunda ekonominin Türkleştirilmesinin bir zenginleşme değil, fakirleşme getirdiğini vurguladı.

İzmir’de 19. yy. sonları ve 20. yy. başlarında toplumsal yaşamın konu edildiği üçüncü panelde, Rum Ortodoks toplumu içindeki spor faaliyetleri ile Yunan ulusal ideolojisi arasındaki ilişki, İzmir Rumlarının popüler müziği içindeki ‘Estudiantina’ geleneği ve Ermeni toplumunda resmî kutlamalara katılım aracılığıyla ‘Osmanlıcılık’ düşüncesinin yaygınlaşması konularında sunumlar yapıldı. Sonraki oturumda, İzmir’in çokkültürlü yapısının 20. yüzyıldaki dönüşümü ve kentteki uluslararası okullar ele alındı. Konuşmacılardan Andreas Burutis, 20. yüzyıl başında, Batı tarzı eğitim alanında İzmir’deki gayrimüslim nüfusu ile Müslüman nüfusu arasındaki farklılıkları ortaya koyarken, Müslüman kız öğrencilerin bu alanın dışında bırakıldığını vurguladı. Konferansın ilk günü, Zakarya Mildanoğlu’nun, İzmir’de 1672 yılında yayımlanan bir kitapla başlayan Ermenice basın-yayın hayatında, 1840-1922 yılları arasında çıkan 37 süreli yayını çeşitli görsel örnekler eşliğinde tanıttığı bir özel oturumla noktalandı.

Konferansın ikinci gününde de katılım yoğundu. Günün ‘Yangın ve Travma’ başlıklı ilk panelinde, 1922 İzmir Yangını’nın toplumsal bellekteki yeri ve sosyo-psikolojik etkileri konu edildi. Bu paneldeki sunumlarda, yangına ilişkin görsel malzemelerin dünden bugüne kullanımı ile yangın sırasında ve sonrasındaki toplu intihar vakalarının yanı sıra, Mütareke yıllarında İzmir Rum ve Ermeni toplulukları arasında gelişen dostluk ilişkisi mercek altına alındı. Sonraki oturumda, 19. yy. sonlarından İzmir Yangını ve sonuçları, iktisat tarihi perspektifiyle ele alındı. Konuşmacılardan Ümit Kurt, devletin, yangının ardından gayrimüslim mülklerinin talan edilmesini durdurup emval-i metrukeye el koymak için çaba gösterdiğini vurgularken, Talat Ulusoy, söz konusu olanın, ‘terk edilmiş mallar’dan ziyade, şehirden zorla çıkarılmış Rum ve Ermenilere ait mallar olduğuna dikkat çekti.
Konferansın yedinci ve son panelinde, İzmir’de 1930’larda yürütülen azınlık karşıtı milliyetçi kampanyalara; İzmirli Rumlarla Yunanistan’da yapılmış mülakatlar ışığında bölgenin popüler kültüründe toplumsal cinsiyet rolleri ve kimliklerine; 19. yüzyılda çokkültürlü şehir ile hinterlandı arasındaki ilişkilere; üç İzmirli Rum’un şehre dair hatıratlarına odaklanan sunumlar yapıldı.

Konferans, Ayhan Aktar’ın, genel değerlendirmeler yaptığı kapanış konuşmasıyla sona erdi. İki gün boyunca yapılan sunumlar ve tartışmaların, “İzmir’in yükselişi ve çöküşü”olarak nitelendirilebilecek bir süreci ortaya koyduğunu söyleyen Aktar, Türkleştirme politikaları çerçevesinde 20. yüzyılda kesintisiz olarak sürdürülen yağma ve el koyma uygulamalarıyla, ‘yerli ve millî’ bir burjuvazi yaratma hedefine pek de ulaşılamadığının altını çizdi.

Konferansın videoları önümüzdeki günlerde www.hrantdink.org adresinden izlenebilir.